Bydgoszcz - najstarsze i najważniejsze bydgoskie zabytki

Spośród zabytków przeszłości, wytworów kultury wieków minionych, najłatwiej dostrzegalne i dostępne są zazwyczaj obiekty budowlane. Położenie w otwartej przestrzeni, na szlakach komunikacyjnych, umożliwia nawet mimowolne ich zauważenie i wartościowanie, charakteryzując środowisko, jego historię i tradycje. Stopień i stan ich zachowania zaś decyduje najczęściej o "starożytności" i atrakcyjności miasta.

Najważniejsze zabytki w Bydgoszczy (w kolejności ich powstawania) to:

	Mury miejskie, kamienno-ceglane, zbudowane zostały w ciągu XV wieku w miejsce dawnych wałów ziemnych. Otaczały one miasto od południa wzdłuż ulicy Pod Blankami i miały dwie bramy u wylotów ulicy Długiej: na wschodzie - Kujawską, na zachodzie - Poznańską; trzecia brama - Gdańska - znajdowała się po drugiej stronie Brdy na początku drogi Gdańskiej i zamykała dojście do miasta od północy. Do zamku prowadziła nadto bramka na końcu dawnej ulicy Żabiej (dziś: Teofila Magdzińskiego). Z murów wyrastało kilka baszt ze strzelnicami. Do dziś zachowała się tylko jedna baszta pomiędzy ulicą Pod Blankami a Nowym Rynkiem. Mury miejskie zostały w znacznym stopniu zniszczone w czasie wojen szwedzkich w XVII w. Później część ich posłużyła do dalszej zabudowy miasta. W postaci nieobudowanej przetrwał do naszych czasów zaledwie mały fragment murów między Wałami Jagiellońskimi a ulicą Pod Blankami.
	Kościół Farny (Fara) jest najstarszą zachowaną w całości budowlą zabytkową w Bydgoszczy i stanowi jeden z najpiękniejszych okazów gotyku nadwiślańskiego. Sylwetka jej wyróżnia się wysokim spadzistym dachem i wspaniałym sześciokondygnacyjnym szczytem zachodnim oraz dostojnym szczytem wschodnim, zdobnym w ożebrowane pilastry zakończone sterczynami. W swoim dzisiejszym kształcie pochodzi ona z lat 1466-1502, kiedy to została odbudowana po spaleniu. Przedtem istniał tu kościół - podobno drewniany - z r. 1399. Na wcześniejszą historię świątyni murowanej wskazuje jednak widoczna w południowej ścianie cegła używana w drugiej połowie XIII wieku i pochodząca zapewne od byszewskich cystersów (spod Koronowa), a przypuszczalnie także masywna wieża, przylegająca do kościoła z tej samej strony, ale znacznie niższa od dachu nawy głównej. W latach 1555, 1605, 1612 i 1630 dobudowano do kościoła 4 kaplice, z których do dziś przetrwała tylko jedna (z r. 1630) a 3 zostały rozebrane w r. 1830. Przypominają je jednak tabliczki pamiątkowe wmurowane w zewnętrzne ściany wieży w r. 1962. Na dachu nawy głównej ustawiono w XVII w. smukłą sygnaturę barokową. W czasie prac remontowych i rekonstrukcyjnych w latach 1922-1925 i 1949-1955 przywrócono kościołowi elementy jego dawnej architektury, zatracone w czasie poprzednich remontów (prawdopodobnie w XVII w), m. in. wybito zachodnią arkadę w podcieniach przy wejściu głównym i odsłonięto renesansową kopułę zachowanej kaplicy św. Krzyża. Halowe wnętrze trójnawowej świątyni, przykryte sklepieniem gwiaździstym, wspartym na dwu rzędach ośmiobocznych filarów oddzielających nawy, przedłuża się w niższe i trójboczne zamknięte prezbiterium o sklepieniu sieciowo-gwiaździstym. Polichromię kościoła wykonał w latach 1922-1925 Henryk Jackowski według projektu Stefana Cybichowskiego. Witraże w prezbiterium według gotyckich wzorów z Sainte Chapelle z Paryża wykonał Edward Kwiatkowski w latach 1952-1954. Z przedmiotów zabytkowych najcenniejszy jest około 500-letni późnogotycki obraz Matki Boskiej z Różą (Bydgoskiej) w ołtarzu głównym, powstały, być może, w pracowni krakowskiej Marcina Czarneckiego lub jego uczniów, z wpływami malarstwa nadreńskiego i flamandzkiego. Wartość historyczną ma też polichromowa rzeźba Chrystusa na krzyżu z XVI w. oraz mosiężna chrzcielnica z XVII w., fundacji burmistrza Wojciecha Łochowskiego. Barokowe ołtarze z obrazami i rzeźbami z XVI-XVIII w. pochodzą częściowo z bydgoskich kościołów klasztornych; ambona z obrazem bł. Stanisława, zwanego Bydgostą, i rokokowe stalle - z nie istniejącego już kościoła karmelitów. W kościele znajdują się też tablice nagrobne Stanisława Grzymały (1580), burmistrza Marcina Orłowity (1630), burmistrza Wojciecha Łochowskiego (1651), generała Mikołaja Czapskiego (1833) i innych, a także tablice pamiątkowe księży (1948) i kupców (1949) pomordowanych w czasie okupacji hitlerowskiej.
	Kościół Bernardynów (garnizonowy) przy ul. Bernardyńskiej 2 należy do najstarszych zabytków bydgoskich. Zbudowany został w stylu późnogotyckim w latach 1552-1557 na miejscu spalonego w r. 1545 kościoła drewnianego z lat 1480-1485. W wieku XVII dobudowano do niego renesansową, kwadratową wieżę oraz kaplicę, z których jedna (fundacji Jana z Piśnina z r. 1684 - ku czci Matki Boskiej Loretańskiej na pamiątkę zwycięstwa pod Wiedniem) została rozebrana w roku 1838. Zachowała się natomiast kaplica południowa św. Anny, prawdopodobnie z przełomu w. XVI i XVII. W latach 1864-1866, po zburzeniu kaplicy Loretańskiej i krużganków, dobudowano po stronie zachodniej okrągłą wieżę, kruchtę i szczyt w stylu neogotyckim, co nie harmonizuje z architekturą budowli pierwotnej. Wewnątrz świątynia jest jednonawowa, o nieautentycznym sklepieniu, pozornie gwiaździstym, na ogół pozbawiona poza tym dawnych urządzeń, bowiem po kasacji konwentu (1829) służyła zrazu protestantom (1830-1833), a później także celom pozakultowym, m. in. jako składnica mebli, słomy, wytwórnia naboi itp. (1843-1855). W roku 1865 obiekt przeznaczony został na kościół garnizonowy. W ołtarzu głównym znajduje się obraz św. Jerzego, pędzla Mariana Turwida. Na zewnętrznej zachodniej ścianie kaplicy św. Anny umieszczono w r. 1922 tablice nagrobne z XVII w., wyjęte z posadzki kościoła, z całkowicie zatartymi napisami. Na jednej z nich widoczny jest herb Nałęcz, druga wspomina Zygmunta Denhoffa, starostę bydgoskiego z lat 1630-1655, zmarłego w roku 1666.
	Klasztor Bernardyński, mieszczący się na północ od kościoła przy ul. Bernardyńskiej 4, zbudowany był najpierw - w końcu XV w. - z drewna. Po pożarze w roku 1545 odbudowano go zrazu w drewnie a dopiero później, jeszcze w ciągu XVI i z początkiem XVII w. wymurowano w stylu barokowym. Tworzył on wraz z kościołem zamknięty czworobok z ogródkiem pośrodku. W XVII w. skrzydło wschodnie przedłużono w kierunku północnym. Do dziś zachowała się się tylko część północna i wschodnia. Budynki mają na parterze sklepienia krzyżowe
	Kościół Klarysek (Klaryski) jest najmniejszym, ale zapewne najpiękniejszym gotycko-renesansowym zabytkiem pośród najstarszych świątyń bydgoskich. Mieści się przy ul. Gdańskiej 2. Zbudowany został z cegły (dzisiejsze prezbiterium ze sklepieniem siatkowym) w latach 1582-1602 na miejscu drewnianej kaplicy pw. św. Ducha, istniejącej tu od 1449 roku przy przytułku dla ubogich i nędzarzy. W pierwszej połowie XVII w., po objęciu kościoła przez klaryski, dobudowano do niego nawę z polichromowym stropem kasetonowym oraz kaplicę z renesansową attyką, ufundowaną w r. 1646 przez Wojciecha Łochowskiego. Na skutek kasacji klasztoru klarysek w r. 1835 kościół przeznaczony został na magazyn, później (1875) na remizę strażacką i magazyn zabytków muzealnych (1890). Po okresie zaborów, zrekonstruowany i odnowiony, oddany został z powrotem na cele religijne (konsekracja w r. 1922) jako kościół filialny fary. Wówczas też wykonano (Jakub Job) portal zachodni według projektu Stefana Cybichowskiego. Dalsze prace rekonstrukcyjne i konserwatorskie przeprowadzono w latach 1947-1955. Później jeszcze umieszczono witraże w oknach prezbiterium (1957) i kaplicy (1959). Wykonał je Edward Kwiatkowski. Cenniejsze przedmioty we wnętrzu kościoła to (oprócz stropu kasetonowego oraz fragmentów polichromii z pierwszej połowy XVII w. i malowanych krzyży konsekracyjnych, tzw. zacheuszów, z XVI w., odkrytych przy pracach remontowych) mosiężny pająk gotycki z XV w., z postacią Matki Boskiej z Dzieciątkiem i herbami niderlandzkimi, tablica fundacyjna Stanisława Mołżewskiego (Ukrzyżowanie) z r. 1595, ołtarz główny z r. 1636, fundacji Anny Modlibogowej z Kruszyna, żelazna krata klauzurowa z r. 1651 i druga - w kaplicy - też z XVII w., tablica nagrobna Zofii Anny z Rozrażewa Smoszewskiej z r. 1661, oraz św. Stanisława Kostki, namalowany przez Leona Wyczółkowskiego.
	Klasztor Klarysek zbudowany został w latach 1615-1618 przy kościele św. Ducha tuż po sprowadzeniu się pierwszych zakonnic (1615) z Poznania. Jest to skrzydło południowe dzisiejszego (od roku 1946) Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego przy ul. Gdańskiej 4. W późniejszych latach klasztor rozbudowano do stanu obecnego. Już około połowy XVIII w. nastąpiła jednak przebudowa okien a w drugiej połowie XIX w. (1878) i w XX w. - gruntowna przebudowa całego budynku (służącego wówczas za szpital), tak że dziś już trudno odtworzyć jego dawny wygląd. Klasztor połączony był z kościołem dwoma krużgankami (na chór przy prezbiterium i do nawy), tworząc od strony zachodniej jednolitą fasadę, zamkniętą od południa bryłą kościoła z wieżą a od północy - podobnym architektonicznie szczytem południowego skrzydła klasztoru, z analogiczną wieżą. Krużganki te dziś już nie istnieją. Na froncie znajduje się tablica pamiątkowa zaprojektowana przez Piotra Trieblera a wmurowana w r. 1930 z okazji 10-lecia wyzwolenia Bydgoszczy spod zaboru pruskiego.
	Kolegium Jezuickie przy ul. Jezuickiej 1, zajmowane obecnie (od r. 1879) przez władze miejskie, stanowi zachowany fragment dawnego kompleksu okazałych obiektów jezuickich: szkoły, klasztoru i kościoła. Kościół przy Starym Rynku i przylegający doń klasztor (zajmowany w latach 1923-1939 przez Muzeum Miejskie) zburzyli okupanci hitlerowscy w r. 1940. Dawne kolegium, zwrócone frontem do ulicy Jezuickiej, z odkrytą dziś, na skutek wyburzeń okupacyjnych, fasadą tylną od strony Starego Rynku, zbudowane zostało w r. 1695. Po kasacie zakonu jezuitów (1773) budynek przeznaczono na gimnazjum niemieckie. W czasach Księstwa Warszawskiego była tu Szkoła Główna Departamentowa (1808-1812), a później (1812-1815) szkoła wydziałowa. Obiekt był kilkakrotnie przebudowywany. Jego fasady klasycystyczne pochodzą z połowy XIX w. Niektóre pomieszczenia na parterze mają sklepienia krzyżowe. W ściany budynku wmurowane są tablice pamiątkowe: od strony północnej - 600-lecia miasta (1946), od strony wschodniej - piątej rocznicy wyzwolenia miasta spod okupacji hitlerowskiej (1950).
	Kanał Bydgoski zbudowany został - po zajęciu Bydgoszczy przez Prusaków - w latach 1773-1774 przez ok. 6000 sprowadzonych z Niemiec i Czech robotników, z których ok. 2000 zmarło na czerwonkę i febrę w czasie prac. Przy budowie wykorzystano istniejące wody podmokłego i bagnistego terenu. Kanał, o długości 27 km, połączył Brdę w Bydgoszczy z Notecią pod Nakłem. Już w XVIII w., a także w ciągu XIX i XX w. był niejednokrotnie naprawiany, pogłębiany i przebudowywany. W r. 1915 przekopano wzdłuż ulicy Bronikowskiego nowy odcinek z dwiema śluzami (Nowy Kanał), przystosowany do żeglugi barek 400-tonowych i umożliwiający pominięcie 5 śluz Starego Kanału (od ul. Grottgera do ul. Bronikowskiego). W związku z budową nowego układu ulic, tzw. węzła grunwaldzkiego, część Starego Kanału od ul. Grottgera do ul. Wrocławskiej zasypano (1971). Wzdłuż Starego Kanału ciągną się planty ze starodrzewiem, z którego 40 czarnych topól, o obwodzie blisko trzymetrowym, zaliczanych jest do pomników przyrody. Projekt budowy kanału łączącego Brdę z Notecią (pod Rynarzewem), opracował już w czasach przedrozbiorowych geograf królewski Franciszek Czaki. W r. 1766 rozpatrywała go Komisja Skarbu Koronnego. Do wykonania polskiego projektu jednak nie doszło na skutek pierwszego zaboru pruskiego (1772).
	Gmach Biblioteki Miejskiej (obecnie, od r. 1975: Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej) przy Starym Rynku 24 zbudowany został w stylu barokowo-klasycystycznym w r. 1778 na siedzibę pruskiej Deputacji Kameralnej, okręgowej władzy administracyjnej. W niektórych pomieszczeniach są jeszcze sklepienia kolebkowe i krzyżowe. W okresie Księstwa Warszawskiego (1807-1815) znajdowała się tu prefektura departamentu bydgoskiego, a później (do r. 1905) sąd dworski. Od roku 1908 w gmachu mieści się Biblioteka Miejska. Zabudowania Biblioteki ciągną się wzdłuż ul. Jana Kazimierza aż do ulicy Długiej. Przecina je Zaułek, nad którym jest łukowate przejście zwane mostem westchnień (więźniów prowadzono dawniej tędy na rozprawy). Wewnątrz mieszczą się - urządzone w roku 1936 według dawnych wzorów - dwa pomieszczenia zaprojektowane przez Wiktora Zabielskiego i Jerzego Rupniewskiego: sala królewska i cela bernardyńska (z zabytkowym księgozbiorem, głównie z XVI w.), do których witraże wykonał Edward Kwiatkowski.
	Spichrze nad Brdą przy ul. Grodzkiej 7-11 stanowią niewielką, ale charakterystyczną dla Bydgoszczy pozostałość licznych podobnych starych magazynów zbożowych, rozmieszczonych dawniej, już prawdopodobnie od XIV w., po obu stronach Brdy. Zachowane trzy obiekty są świeższej daty. Najstarszy wiekiem jest najniższy spichrz barokowy, pochodzący być może jeszcze z XVII w. (istniał już w r. 1727). Dwa pozostałe zbudowane zostały na przełomie w. XVIII i XIX. Po gwałtownym pożarze w roku 1960, w którym dwa dalsze spichrze o konstrukcji szkieletowo-drewnianej spłonęły doszczętnie, zachowane obiekty gruntownie odnowiono i przebudowano, przystosowując je do celów kulturalnych (1964). W dwóch większych mieszczą się działy: archeologiczny i historyczny Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego.
	Gmach Urzędu Wojewódzkiego przy ul. Jagiellońskiej 3 należy do najbardziej okazałych świeckich obiektów budownictwa bydgoskiego. Wzniesiony został w latach 1834-1836 w stylu późnoklasycystycznym, przy udziale Karola Fryderyka Schinkla, jednego z czołowych wówczas architektów niemieckich, jako siedziba władz pruskiej regencji bydgoskiej. W latach 1862 i 1899 gmach przebudowano i jednocześnie powiększono najpierw o jedno, później o drugie skrzydło boczne. W r. 1965 dobudowano między skrzydłami od strony północnej salę konferencyjną, nie dostosowaną jednak do architektury całego obiektu. Po zaborczych władzach regencyjnych (1836-1920) budynek zajmowały w latach 1920-1939 różne polskie instytucje państwowe (Dyrekcja Lasów Państwowych, Izba Kontroli Rachunkowej Ministerstwa Poczt i Telegrafów, Okręgowy Urząd Skarbowy, komenda Policji Państwowej, powiatowy Inspektorat Szkolny, Inspektorat Pracy), a od roku 1945 mieszczą się tam władze wojewódzkie.
	Wenecja Bydgoska - to architektoniczno-urbanistyczny zespół budowlany Starego Miasta, przylegający do odnogi Brdy, okalającej od zachodu i południa tzw. Wyspę Młyńską (nazywaną dawniej Okolem). Zespół ten tworzy głównie budynki mieszkalne, frontem zwrócone ku ulicy Przyrzecze i dalej także ku ulicy Długiej, Wełnianemu Rynkowi i ulicy Poznańskiej, a zapleczem wchodzące w nurty rzeki. Warunki do takiej zabudowy powstały wskutek położenia miasta tuż nad Brdą, która stanowiła zrazu jego naturalną północną granicę. Jest to najbardziej malowniczy zakątek Bydgoszczy, mający zapewne bardzo odległe tradycje mieszkalnobudowlane, aczkolwiek dzisiejsza zabudowa datowana jest na wiek XIX. Bydgoska Wenecja stanowi od kilku pokoleń ulubiony temat malarski. Obecnie wymaga jednak poważnych prac renowacyjnych i konserwatorskich.

Wykorzystano fragmenty "Bydgoszcz Informator - Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy", Wydawnictwo Akcydensowe Bydgoszcz 1979 r. Redaktor wydania: Jerzy Wojciak. Autor tekstu: Edward Szmańda.